Strona główna/Materiały/Wykłady ze starożytności/

           Na początku naszego wykładu wprowadzającego w dzieje literatury polskiej i europejskiej nie sposób pominąć jej źródeł, miejsca, z którego się wywodzi. Takim źródłem są nie tylko pierwsze zapisane opowieści. Wręcz przeciwnie, faktycznym źródłem literatury są przekazy ustne, które owe opowieści ukształtowały. Dlatego początki literatury to nie Homer, tylko ustne przekazy ludowe, które występowały we wszystkich kulturach, spełniając to samo zdanie – przekazywanie prawdy o świecie i tłumaczenie jego niezrozumiałych zjawisk.

            Podana powyżej definicja w zasadzie dokładnie pokrywa się z definicją mitu, który jest wszak zapisem ustnych podań ludowych, często o charakterze religijnym, którego głównym zadaniem jest wyjaśnianie „mechanizmu działania” świata. Niezależnie od części świata, w których dana opowieść powstała, będzie ona zawierała pewne charakterystyczne elementy, które pozwolą nam zidentyfikować ją jako mit.

            Takim elementem będzie niewątpliwie próba przedstawienia momentu powstania świata. Problem ten fascynował naukowców przez cale stulecia, a prawdziwą burzę wywołała teoria Darwina (świat powstał w wyniku ewolucji), która to teoria zachwiała wszystkimi wierzeniami mitycznymi i religijnymi. Szerzej omówię ten problem w temacie: „Stworzenie świata w mitach świata”.

            Innym ważnym elementem jest występowanie świata fantastycznego, na dodatek jest to świat, który ingeruje w rzeczywistość. Będą to wszelkiego typu bogowie, boginie, bóstwa pomniejsze, nimfy, herosi (półbogowie – półludzie), duchy. Najczęściej będą one przedstawieniem, obrazem zjawisk atmosferycznych lub procesów biologicznych niezrozumiałych dla ówczesnego człowieka. Ich tworzenie miało na celu wytłumaczenie nieznanego, często groźnego świata.

           Jest również inne wytłumaczenie dotykające kwestii etycznych. Otóż mit przedstawiał zazwyczaj pewna konkretną sytuację, z którą musiał uporać się bohater, niezależnie czy był bogiem, herosem czy człowiekiem. Jego wybór zawsze naznaczony był kategorią moralną – był albo dobry albo zły. Zadaniem mitu było osądzenie bohatera, a więc równocześnie wskazanie czytelnikowi/słuchaczowi opowieści właściwej drogi postępowania. W większości przypadków mit nie pozostawiał wątpliwości co do właściwej oceny czynu bohatera. Ten typ nauczania będzie stosunkowo popularny, a jego najbardziej znaną kontynuacją będą biblijne przypowieści, które na prostych przykładach przedstawiały prawdy życiowe i moralne.

            Kolejnym ważnym elementem będzie wspomniana wyżej fabularność mitu. Mity to pierwsze historie narracyjne, przedstawiające pewna fabułę, zamkniętą, ale jednocześnie możliwą do połączenia z innymi podobnymi. Efektem takiego połączenia jest mitologia. Istotne jest, że każdy mit można odczytywać osobno, niemniej jako całość nabiera charakteru religijnego. Nie możemy bowiem zapominać, że mity, traktowane przez współczesnych odbiorców jako specyficzne baśnie, były kiedyś systemem wierzeń religijnych.

            W szkole średniej omawia się w zasadzie wyłącznie mitologię grecką (ewentualnie rzymską, która jest bardzo podobna, bo zaczerpnięta wprost z greckiego źródła). Jest to uzasadnione przez nasze położenie geograficzno – kulturalne. Polska, a w zasadzie cała Europa, wyrasta z korzeni śródziemnomorskich, na które nałożona została dopiero tradycja chrześcijańska. Te dwie wielkie kultury – starożytnej Grecji i Biblia ukształtowały podstawy kultury europejskiej. Nie można rzecz jasna zapominać o wpływach innych kultur, natomiast stanowią one jedynie margines (szeroki, niemniej margines) w kształtowaniu sztuki i literatury. 

I specyfiką mitologii greckiej jest ten rodzaj mitu, który opowiada dzieje rodów – ten element jest raczej obcy innym (nieeuropejskim) mitologiom. Podział jest prosty i odpowiada zadaniom, jakie mity miały spełniać:

1)      kosmogoniczne – tłumaczące powstanie świata i prawa naturalne nim rządzące

2)      teogoniczne – mówiące o bogach, ich zadaniach i pochodzeniu (także o częstych komplikacjach miłosnych)

3)      antropogeniczne – wyjaśniające pochodzenie człowieka i sytuujące go w świecie

4)      genealogiczne – opisujące historie wielkich rodów.

           Nie miejsce to na omawianie treści poszczególnych mitów, tylko na wyjaśnienie, dlaczego naiwna w swej istocie wiara, wynikająca z braku narzędzi poznawczych tak silnie zawładnęła kulturą europejską. Nie sposób bowiem nie zauważyć wpływu mitów na twórców epok późniejszych, który to wpływ jest silny aż po dziś dzień (wystarczy przeczytać kilka wierszy Herberta czy Miłosza).

Odpowiedź jest prosta i skomplikowana jednocześnie – mity to w pewnym sensie dzieciństwo i starość człowieka, początek i koniec literatury. Po oczywistym odrzuceniu wiary w to, że przyrodą rządzą siły boskie, pozostaje jeszcze wartość ponadczasowa. Tą wartością jest opisanie wnętrza człowieka – jego siły i słabości, błędów, na których wcale się nie uczy, wahań moralnych i zdolności do najwyższych porywów serca, takich jak miłość czy pragnienie wolności.